CFU คืออะไร ตัวเลขมากกว่าดีกว่าเสมอไหม

จากตัวเลขที่ใหญ่ที่สุดบนกล่อง สู่คำถามที่ถูกต้องกว่า

CFU คืออะไร และนับอะไร

CFU ย่อมาจาก Colony Forming Units หรือหน่วยที่สามารถก่อโคโลนีได้ เป็นวิธีนับ “จำนวนจุลินทรีย์มีชีวิต” ในผลิตภัณฑ์ หลักการคือนำตัวอย่างมาเพาะเลี้ยง แล้วนับจำนวนโคโลนีที่เติบโตขึ้น เพราะแต่ละโคโลนีมาจากเซลล์ที่ยังมีชีวิตและแบ่งตัวได้ ตัวเลข CFU จึงเป็นตัวแทนของ “ปริมาณจุลินทรีย์ที่ยังทำงานได้” ไม่ใช่แค่จำนวนเซลล์ทั้งหมดที่มีอยู่ ผลิตภัณฑ์โพรไบโอติกมักระบุ CFU ต่อหนึ่งหน่วยบริโภค เช่น ต่อซองหรือต่อแคปซูล และตัวเลขนี้เองที่มักถูกนำมาใช้ในการตลาด

จุดที่ควรเข้าใจตั้งแต่ต้นคือ CFU บอกได้เพียง “ปริมาณ” ของจุลินทรีย์มีชีวิต แต่ไม่ได้บอกว่าเป็นจุลินทรีย์สายพันธุ์ใด และไม่ได้บอกว่าจุลินทรีย์นั้นมีหลักฐานว่าก่อประโยชน์อะไร นี่คือเหตุผลว่าทำไมการดูตัวเลข CFU เพียงอย่างเดียวจึงให้ข้อมูลไม่ครบ เพราะปริมาณที่มากไม่มีความหมายหากไม่รู้ว่าเป็นสายพันธุ์อะไรและปริมาณนั้นตรงกับที่มีหลักฐานหรือไม่ หากยังไม่ชัดว่าโพรไบโอติกต่างจากพรีไบโอติกอย่างไร อ่านพื้นฐานได้ที่ Prebiotic ต่างจาก Probiotic

โพรไบโอติกกับคำว่า “ปริมาณเพียงพอ”

ในปี 2014 คณะผู้เชี่ยวชาญของ ISAPP นำโดย Colin Hill ได้ยืนยันนิยามของโพรไบโอติกว่าเป็น “จุลินทรีย์มีชีวิตที่เมื่อได้รับในปริมาณเพียงพอแล้ว ก่อประโยชน์ต่อสุขภาพของผู้รับ” ตีพิมพ์ใน Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology คำที่เป็นหัวใจคือ “ปริมาณเพียงพอ” (adequate amounts) ซึ่งไม่ได้หมายถึงยิ่งมากยิ่งดี แต่หมายถึงปริมาณที่ มีหลักฐานว่าได้ผล ในการศึกษาของสายพันธุ์นั้น ๆ กล่าวคือ ปริมาณที่เหมาะสมถูกกำหนดโดยงานวิจัยที่แสดงประโยชน์ ไม่ใช่โดยการตั้งเป้าให้ตัวเลขสูงที่สุด

นัยสำคัญคือประโยชน์ของโพรไบโอติกมีความ “จำเพาะต่อสายพันธุ์” (strain-specific) อย่างมาก สายพันธุ์หนึ่งที่มีหลักฐานในเรื่องหนึ่งที่ปริมาณหนึ่ง ไม่สามารถนำผลนั้นไปเหมารวมกับสายพันธุ์อื่นหรือปริมาณอื่นได้ ดังนั้นการเทียบผลิตภัณฑ์สองตัวด้วยตัวเลข CFU เพียงอย่างเดียวจึงเหมือนเทียบของคนละชนิดด้วยไม้บรรทัดที่วัดได้แค่มิติเดียว ข้อมูลจากแหล่งอ้างอิงด้านสุขภาพก็ระบุตรงกันว่าคำแนะนำการใช้โพรไบโอติกควรอิงตามสายพันธุ์ที่เฉพาะเจาะจง

ทำไม CFU มากกว่าไม่ได้แปลว่าดีกว่า

ความเชื่อว่า “CFU ยิ่งมากยิ่งดี” เป็นเรื่องเข้าใจง่ายและขายได้ แต่ไม่ตรงกับหลักฐาน เอกสารข้อมูลด้านสุขภาพระบุชัดว่า ผลิตภัณฑ์ที่มี CFU สูงกว่าไม่จำเป็นต้องมีประสิทธิผลมากกว่าผลิตภัณฑ์ที่มี CFU ต่ำกว่า เหตุผลคือประโยชน์เกิดจากการที่สายพันธุ์ที่เหมาะสมได้รับในปริมาณที่มีหลักฐาน ไม่ใช่จากการเพิ่มจำนวนให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ การเติมตัวเลขให้สูงเกินกว่าที่มีหลักฐานสนับสนุนไม่ได้ทำให้ได้ผลเพิ่มตามสัดส่วน และในบางกรณีปริมาณที่มากขึ้นก็ไม่ได้ให้ประโยชน์เพิ่ม

ยิ่งไปกว่านั้น ตัวเลข CFU ที่โฆษณายังต้องอ่านอย่างระวัง เพราะจุลินทรีย์มีชีวิตลดจำนวนลงได้ตามเวลาและสภาพการเก็บรักษา ตัวเลขที่รับประกัน “ตอนผลิต” อาจไม่ใช่จำนวนที่ยังมีชีวิตอยู่ “ตอนที่คุณกิน” สิ่งที่มีความหมายกว่าคือจำนวนที่รับประกัน ณ วันหมดอายุ นอกจากนี้ กฎการแสดงฉลากบางแบบให้ระบุเพียงน้ำหนักรวมของจุลินทรีย์ ซึ่งรวมทั้งเซลล์ที่มีชีวิตและตายแล้ว จึงไม่สะท้อนจำนวนที่ยังมีชีวิตจริง การเข้าใจจุดนี้ช่วยไม่ให้ถูกดึงด้วยตัวเลขใหญ่เพียงอย่างเดียว

สิ่งที่สำคัญกว่าตัวเลข สายพันธุ์ ปริมาณ และหลักฐาน

ถ้าไม่ใช่ตัวเลข CFU ที่ใหญ่ที่สุด แล้วควรมองอะไร คำตอบคือมองสามอย่างที่สัมพันธ์กัน อย่างแรกคือ สายพันธุ์ที่ระบุชัด ไม่ใช่แค่ชื่อสกุลหรือชนิดกว้าง ๆ แต่ระบุถึงระดับสายพันธุ์ เพราะประโยชน์เป็นเรื่องจำเพาะต่อสายพันธุ์ อย่างที่สองคือ ปริมาณที่ตรงกับที่ศึกษา คือปริมาณที่มีหลักฐานว่าได้ผลสำหรับสายพันธุ์และเป้าหมายนั้น ไม่ใช่มากหรือน้อยกว่าโดยไม่มีเหตุผล และอย่างที่สามคือ ประโยชน์ที่พิสูจน์ได้ คือมีหลักฐานสนับสนุนสำหรับสายพันธุ์และปริมาณนั้นจริง ไม่ใช่การอ้างประโยชน์แบบเหมารวม

แนวคิดนี้ยังโยงกับเรื่อง synbiotic เพราะการรวมจุลินทรีย์กับสารตั้งต้นก็ต้องอาศัยหลักฐานว่าก่อประโยชน์ร่วมกัน ไม่ใช่แค่ตัวเลขที่ดูครบ อ่านต่อได้ที่ Synbiotic คืออะไร

อ่านตัวเลข CFU บนฉลากอย่างไร

เมื่อถือผลิตภัณฑ์อยู่ในมือ วิธีอ่านที่มีวิจารณญาณคือไม่เริ่มจากตัวเลขที่ใหญ่ที่สุด แต่เริ่มจากคำถามว่า “นี่คือสายพันธุ์อะไร ปริมาณเท่านี้มีหลักฐานว่าได้ผลในเรื่องใด และตัวเลขนี้รับประกันถึงวันหมดอายุหรือไม่” หากฉลากบอกเพียงจำนวน CFU รวมโดยไม่ระบุสายพันธุ์ นั่นเป็นสัญญาณว่าข้อมูลยังไม่พอให้ประเมินคุณภาพได้จริง การอ่านฉลากอย่างเป็นระบบช่วยให้ไม่ตัดสินจากการตลาดเพียงอย่างเดียว ดูวิธีอ่านฉลากพรีไบโอติกและส่วนประกอบที่ อ่านฉลาก Prebiotic/FOS

ท้ายที่สุด โพรไบโอติกเป็นเพียงส่วนหนึ่งของการดูแลลำไส้ ไม่ใช่คำตอบสำเร็จรูป และการเลือกที่ดีไม่ได้วัดจากตัวเลขที่มากที่สุด แต่วัดจากความเข้าใจว่าอะไรมีหลักฐานสำหรับเป้าหมายของเรา หากมีอาการทางเดินอาหารที่รบกวนต่อเนื่องหรือมีสัญญาณเตือน ควรปรึกษาแพทย์แทนการเลือกผลิตภัณฑ์จากตัวเลขบนกล่อง

คำถามที่พบบ่อย

แหล่งอ้างอิงหลัก

1. ลิงก์หลักฐานที่ตรวจสอบได้
2. EVID-002: ISAPP consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic (2014)
3. EVID-003: ISAPP consensus statement on the definition and scope of synbiotics (2020)